Tepki süresi ile refleks aynı şey değil
Gündelik dilde ikisi aynı anlamda kullanılır, ama psikoloji ve fizyolojide farklı şeylerdir. Refleks, beynin karar vermesine gerek kalmadan omurilik düzeyinde çalışan otomatik bir yanıttır. Doktorun dizine çekiçle vurduğunda bacağının sıçraması böyledir; bunu ne öğrenirsin ne de isteyerek durdurabilirsin.
Tepki süresi ise istemli bir hareketi ölçer. Gözün yeşil ışığı görür, sinyal beyne ulaşır, beyin "şimdi" kararını verir ve komut parmağındaki kaslara gider. Bu zincir refleksten çok daha uzundur ve dikkat, yorgunluk, beklenti gibi zihinsel etkenler onu doğrudan değiştirir. Yani online "refleks testleri" aslında tepki süresini ölçer.
Bir tepkinin içinde neler oluyor?
Ekrana bakıp yeşil ışığı beklediğini düşün. Toplam süre kabaca üç aşamaya bölünebilir:
Bu aşamaların her biri birkaç on milisaniye sürer ve hangisinin ne kadar sürdüğü kişiden kişiye, andan ana değişir. Bu yüzden aynı kişi art arda beş tur yaptığında bile 230, 260, 245, 290, 238 gibi dağınık sonuçlar görmek normaldir.
- Algılama: Işık retinaya ulaşır, sinyale dönüşür ve görme merkezine iletilir.
- Karar: Beyin uyaranı tanır ve "bu beklediğim sinyal, bas" kararını verir. Dikkat ve beklenti en çok bu aşamayı etkiler.
- Hareket: Komut sinirler yoluyla kaslara gider, parmak hareket eder ve tuş ya da ekran dokunuşu algılar.
Basit ve seçimli tepki: seçenek arttıkça süre uzar
Tek bir uyarana tek bir tuşla karşılık verdiğin durumlara basit tepki süresi denir. Sitedeki test ve trafik ışığı örneği böyledir. Birkaç uyaranın her birine farklı bir tuşla karşılık verdiğin durumlarda ise seçimli tepki süresi ölçülür: kırmızı gelirse sol, mavi gelirse sağ tuş gibi.
Seçimli tepki her zaman daha yavaştır, çünkü beynin önce hangi uyaranın geldiğine karar vermesi gerekir. Hick yasası olarak bilinen bulguya göre seçenek sayısı arttıkça tepki süresi de artar, ama doğrusal değil logaritmik biçimde: seçenekleri ikiye katlamak süreyi ikiye katlamaz, her katlama yaklaşık sabit bir miktar ekler. Hollandalı fizyolog Franciscus Donders 19. yüzyılda basit ve seçimli tepki arasındaki farktan yola çıkarak zihinsel işlemlerin süresini ölçmeye çalışmıştı; zihinsel kronometri denen alanın başlangıcı sayılan bu fikir hâlâ kullanılıyor.
Uyaranın türü de önemli. Sese verilen basit tepki, ışığa verilenden genellikle birkaç on milisaniye daha hızlıdır. Atletizmde startın ışıkla değil tabanca sesiyle verilmesinin bir nedeni de bu.
Normal tepki süresi kaç milisaniye?
Görsel bir uyarana verilen basit tepki süresi, sağlıklı yetişkinlerde genellikle 200 ile 300 milisaniye arasındadır. Laboratuvarda, özel donanımla ölçüldüğünde değerler bu aralığın alt tarafına yaklaşır. Online testlerde ise fare, klavye, ekran ve tarayıcı gecikmesi eklendiği için ortalama 270-290 milisaniye civarında sonuçlar görülür.
Alt sınır da ilginç. Atletizmde startta 100 milisaniyeden kısa sürede harekete geçmek, kurallar gereği hatalı çıkış sayılır; gerekçe, insanın silah sesini duyup bu kadar kısa sürede tepki veremeyeceği, yani bu kadar hızlı bir çıkışın tahmin olduğudur. Sitedeki test de aynı mantığı kullanır.
Sonucunu başkalarıyla karşılaştırırken aynı koşullarda ölçülmüş olmasına dikkat et. Telefonda ölçülen 310 ms ile bilgisayarda fareyle ölçülen 250 ms, aynı kişinin aynı günkü tepkisi olabilir.
Tepki süreni neler etkiler?
Tepki süresinin bir kısmı sinir sisteminin yapısıyla ilgilidir ve kolay değişmez; ama gün içindeki dalgalanmaların büyük kısmı senin kontrolündeki etkenlerden gelir.
- Uyku: En güçlü etkenlerden biri. Uyku araştırmalarında yorgunluğu ölçmek için tam da bu tür basit tepki görevleri kullanılır; uykusuz kişilerde hem ortalama süre uzar hem de ara ara çok geç kalınan "boş" anlar sıklaşır.
- Yaş: Basit tepki süresi genellikle yirmili yaşlarda en hızlıdır, sonra yıllar içinde yavaş yavaş uzar. Seçimli tepkide bu yavaşlama daha belirgindir.
- Kafein ve alkol: Kafein kısa vadede dikkati artırıp süreyi biraz kısaltabilir; alkol ise hem yavaşlatır hem de hata sayısını artırır. Alkollü araç kullanmanın tehlikesinin bir parçası da budur.
- Dikkat ve beklenti: Uyaranın ne zaman geleceğini tahmin edebildiğinde daha hızlı olursun. Bu yüzden iyi testler bekleme süresini rastgele tutar.
- Isınma ve pratik: İlk birkaç tur genellikle daha yavaştır. Pratikle sonuçların daha tutarlı hale gelir, ama sinir sisteminin temel hızı çok az değişir.
- Cihaz: Ekran saniyede 60 kez yenileniyorsa her kare yaklaşık 16,7 milisaniye sürer; yeşil ışık ekrana bir sonraki karede yansıyabilir. Dokunmatik ekranların dokunuşu algılaması da ek süre ister.
Sitedeki refleks testi nasıl ölçüyor?
Refleks testinde kutu önce kırmızı olur ve sen beklersin. Yeşile dönmesi için geçen süre her turda rastgele belirlenir, 1,5 ile 4 saniye arasında değişir; böylece ritim yakalayıp önceden basamazsın. Kutu yeşile döndüğü an ile senin dokunduğun an arasındaki süre, tarayıcının yüksek çözünürlüklü saatiyle milisaniye olarak ölçülür.
Yeşilden önce dokunursan o tur sayılmaz ve tekrarlanır. Yeşile döndükten sonra 100 milisaniyeden kısa sürede dokunursan da tur geçersiz olur; atletizmdeki kuralla aynı gerekçeyle, bu bir tepki değil tahmin kabul edilir. Toplam 5 geçerli tur yapılır ve sonucun bu turların ortalamasıdır.
Ortalama kullanıldığı için tek bir dalgın tur sonucu belirgin şekilde yukarı çeker: dört tur 240 ms, bir tur 400 ms ise sonucun 272 ms olur. Sonuç sayfasında puanın beş gruptan birine yerleşir: 200 ms altı Işık Hızı, 200-239 ms Pilot Refleksi, 240-279 ms Ortalamanın Üstü, 280-329 ms Ortalama, 330 ms ve üzeri Kaplumbağa Modu. Kaç kişiden hızlı olduğunu gösteren yüzde ise online testlerdeki tipik sonuçlara dayanan yaklaşık bir dağılımdan hesaplanır, yani kesin bir sıralama değil bir tahmindir.
Daha doğru bir sonuç için pratik öneriler
Testi dinlenmiş bir anda, bilgisayarda ve fareyle çöz; dokunmatik ekranlar sonuca birkaç on milisaniye ekleyebilir. Başlamadan önce birkaç deneme turu yapıp ısın, parmağını tuşun ya da farenin üzerinde hazır tut, gözünü kutunun ortasına sabitle. Arka planda ağır sekmeler ya da uygulamalar açıksa kapat.
Günün farklı saatlerinde ölçüp karşılaştırmak da eğlenceli bir deney. Sabah uyanır uyanmaz, öğle yemeğinden sonra ve gece geç saatte aldığın sonuçlar arasındaki farkı gördüğünde uykunun ve yorgunluğun etkisini kendi verinle görmüş olursun. Zihinsel hızını farklı bir açıdan merak ediyorsan zihinsel yaş testi ve IQ testi de başka türden sorular soruyor; IQ puanlarının nasıl yorumlandığını bu rehberde bulabilirsin.