MBTI nereden geldi?
MBTI'nin kökü, İsviçreli psikiyatr Carl Gustav Jung'un 1921'de yayımladığı Psikolojik Tipler kitabına dayanır. Jung insanları enerjisini dışa ya da içe yönelten iki tutuma ayırmış, bunlara düşünme, duygu, duyum ve sezgi adını verdiği dört işlevi eklemişti. Jung'un kitabı klinik gözlemlerine ve kuramsal düşüncelerine dayanıyordu; kontrollü bilimsel çalışmalarla sınanmış bir model değildi.
Katharine Cook Briggs ve kızı Isabel Briggs Myers, Jung'un fikirlerini günlük hayatta kullanılabilir bir ankete dönüştürmeye çalıştı. İkisi de akademik eğitimli psikolog değildi. Anketin ilk sürümleri 1940'larda, II. Dünya Savaşı yıllarında ortaya çıktı; amaç insanların kendilerine uygun işleri bulmasına yardım etmekti. Briggs ve Myers, Jung'un sisteminde açıkça yer almayan dördüncü bir ikiliği, Yargılama ve Algılama (J/P) boyutunu ekledi. Böylece dört harfli, 2x2x2x2 = 16 tipli bugünkü yapı oluştu.
Büyük Beşli ise ters yönden geldi: Önce bir kuram kurulmadı, dildeki kişilik sıfatları toplandı ve hangilerinin birlikte hareket ettiğine istatistikle bakıldı. Bu sürecin ayrıntılarını Büyük Beşli rehberimizde anlattık. Yani MBTI yukarıdan aşağıya, Büyük Beşli aşağıdan yukarıya kurulmuş bir modeldir.
Dört harf ne anlatıyor?
MBTI her ikilikte seni bir tarafa atar ve sonuçta dört harf kalır. Harflerin anlamı kabaca şöyledir:
- E / I (Dışadönük / İçedönük): Enerjini insanlardan ve dış dünyadan mı, yoksa kendi iç dünyandan mı aldığın.
- S / N (Duyum / Sezgi): Somut, elle tutulur bilgiye mi, yoksa örüntülere, olasılıklara ve soyut fikirlere mi odaklandığın.
- T / F (Düşünme / Duygu): Karar verirken mantık ve tutarlılığı mı, yoksa insanlar üzerindeki etkiyi ve değerleri mi öne koyduğun.
- J / P (Yargılama / Algılama): Planlı ve kapanışı seven bir düzeni mi, yoksa seçenekleri açık tutan esnek bir akışı mı tercih ettiğin.
Harfler Büyük Beşli'de nereye düşüyor?
İki modeli aynı kişilere uygulayan araştırmalar, özellikle Robert McCrae ve Paul Costa'nın 1980'lerin sonundaki çalışması, MBTI'nin dört ekseninin Büyük Beşli'nin dört boyutuyla belirgin biçimde örtüştüğünü gösterdi. Eşleşme mükemmel değil, ama yönü tutarlı.
Aşağıdaki listede dört eşleşme var; ilginç olan, beşinci boyutun eksik kalması. MBTI'de nevrotikliğe, yani duygusal dengeye karşılık gelen bir eksen yok. Oysa stres altında nasıl tepki verdiğin, kişiliğin en çok şey anlatan yönlerinden biri. İnternette çok yaygın olan ve "INFJ-T" gibi beşinci bir harf veren ücretsiz 16 tip testi ise resmi MBTI değildir; oradaki "-A / -T" eki, stres karşısındaki özgüveni ve hassasiyeti anlatır ve Büyük Beşli'deki nevrotiklik boyutuna benzer. Zaten o test, kendi yöntem sayfasında Büyük Beşli'yi temel aldığını belirtir.
- E / I ile Dışadönüklük: En güçlü örtüşmelerden biri burada. İki model aynı şeyi neredeyse aynı biçimde ölçüyor.
- S / N ile Deneyime Açıklık: Sezgi (N) tarafı yüksek açıklıkla, duyum (S) tarafı düşük açıklıkla ilişkili. Bu eşleşme de güçlüdür.
- T / F ile Uyumluluk: Duygu (F) tarafı daha yüksek uyumlulukla ilişkili, ama bağ öncekilerden zayıf.
- J / P ile Sorumluluk: Yargılama (J) tarafı daha yüksek sorumlulukla ilişkili; bu da orta düzeyde bir örtüşme.
Asıl sorun: sınırda duranlar
MBTI'nin anket maddeleri aslında her ikilik için bir puan üretir; eleştirilerin çoğu bu puanı ikiye bölme adımına yöneliktir. Kişilik özelliklerinin dağılımı iki tepeli değil, tek tepeli bir çan eğrisidir: İnsanların çoğu ortalamaya yakın durur. Bir çizgiyi tam ortadan kestiğinde, en kalabalık bölgeyi ikiye ayırmış olursun.
Bunun sonucu tekrar test güvenilirliğinde görülür. Aynı kişiye birkaç hafta arayla aynı test verildiğinde, Büyük Beşli puanları genellikle birbirine çok yakın çıkar. MBTI'de ise harflerden en az birinin değişmesi sık görülen bir durumdur; farklı çalışmalar farklı oranlar bildirse de, katılımcıların kayda değer bir kısmının kısa sürede farklı bir tip aldığı tekrar tekrar rapor edilmiştir. Kişinin değişmediği, yalnızca sınırın bir tarafından diğerine birkaç puanla geçtiği durumlarda bile dört harfli etiket değişir.
Somut bir örnekle düşün: Dışadönüklüğü 0-100 ölçeğinde 48 olan Ayşe ile 53 olan Mert arasındaki fark, Mert'in bir gün önceki uykusuzluğuyla açıklanabilecek kadar küçük. Tip sisteminde ise biri "I", diğeri "E" olur ve iki zıt profil okur. Öte yandan 53 alan Mert ile 95 alan Deniz aynı "E" etiketini paylaşır, oysa aralarındaki fark gerçekten büyüktür.
Psikologlar neden Büyük Beşli'yi tercih ediyor?
Akademik kişilik araştırmalarında Büyük Beşli ve ona yakın modeller (örneğin altı faktörlü HEXACO) standart haline geldi. Bunun somut nedenleri aşağıda.
Bu nedenler MBTI'nin tamamen işe yaramaz olduğu anlamına gelmez; eksenlerinin Büyük Beşli ile örtüşmesi, ölçtüğü şeylerin gerçek olduğunu gösterir. Sorun ölçtüğü şeyde değil, sonucu kutulara dökme biçiminde ve eksik kalan boyutta.
- Bilgi kaybı yok: Sürekli puan, "ne kadar" sorusunu da cevaplar. 16 tip ise her ekseni yalnızca iki bilgiye indirir.
- Tüm alan kapsanıyor: Duygusal denge boyutu dahil beş boyut, kişilik sıfatlarının büyük kısmını kapsar.
- Öngörü gücü daha yüksek: İş performansı, akademik başarı, ilişki doyumu gibi sonuçlarla ilişkisi çok sayıda çalışmada incelenmiştir.
- Açık ve denetlenebilir: Resmi MBTI ticari bir üründür. Büyük Beşli'yi ölçen IPIP gibi madde havuzları ise herkese açıktır; araştırmacılar maddeleri serbestçe inceleyip farklı dillerde test edebilir.
Peki MBTI neden bu kadar popüler?
Bilimsel eleştirilere rağmen MBTI'nin yaygınlığını açıklayan nedenler aslında anlaşılır. İlki, olumsuz tip olmaması. Her tip güçlü yanlarıyla anlatılır; nevrotiklik gibi kulağa hoş gelmeyen bir boyut da yoktur. Büyük Beşli ise sana "duygusal dengen düşük" diyebilir; bu doğru olabilir ama o kadar hoş karşılanmaz.
İkincisi, dört harf akılda kalır ve bir kimlik sunar. "ENTP" demek, "açıklığım 78, uyumluluğum 42" demekten çok daha kolay paylaşılır. Sosyal medyada tiplere dair espriler ve karakter eşleştirmeleri sık paylaşılır. İnsanlar bir gruba ait olmayı sever; tip sistemleri de bunu sağlar.
Üçüncüsü, tip tanımları çoğu insanın kendinde bulabileceği kadar geniş yazılır. Bu yüzden okuyan kişi "tam beni anlatıyor" hissine kapılır, ama aynı his başka bir tipin tanımında da oluşabilir. Burç yorumlarında da benzer bir etki vardır; merak ediyorsan burçların elementleri yazımızda bu tür sistemlere nasıl yaklaştığımızı görebilirsin.
Son olarak MBTI, ekip çalışmalarında ve kariyer atölyelerinde bir sohbet başlatıcısı olarak işe yarar: İnsanlara farklı çalışma tarzları olduğunu hatırlatır. Sorun, bu araç işe alım ya da kişiyi sınıflandırma kararlarında kullanıldığında başlar. MBTI'nin yayıncısı da testin işe alımda eleme aracı olarak kullanılmasını önermez.
Kendi sonucunu iki dile çevirmek
Sitedeki kişilik testi Büyük Beşli'yi ölçer: IPIP'in 50 maddelik ölçeğinin Türkçe uyarlamasıdır ve her boyut için 0 ile 100 arasında bir puan verir. Sonuç sayfasında "Derin Gözlemci" ya da "Yaratıcı Kaşif" gibi bir başlık görürsün, ama bu başlık bir tip değildir; yalnızca puanı 50'den en uzak olan boyutunu özetler. Asıl bilgi beş puanın kendisindedir.
Puanlarından yaklaşık bir MBTI tahmini çıkarmak istersen, yukarıdaki eşleşmeyi kullanabilirsin: Dışadönüklüğün 50'nin altındaysa I, açıklığın yüksekse N, uyumluluğun yüksekse F, sorumluluğun yüksekse J tarafına eğilimlisin demektir. Bu kaba bir çeviridir, resmi bir MBTI sonucu yerine geçmez. Önemli olan şu: sitedeki eşiklere göre 41 ile 59 arasındaki bir puan dengeli sayılır, yani o harf sende belirgin değildir; o eksende iki tarafın özelliklerini de gösterebilirsin.
Kişiliğin çalışma hayatındaki karşılığını merak ediyorsan, ilgi alanlarını ölçen meslek testi kişilik puanlarını tamamlayan farklı bir bakış sunar. Her iki testin sonucu da kendini tanımaya yardımcı bir ayna olarak düşünülmeli; klinik bir değerlendirme değildir.